Tác giả: Zen, PANews
Chưa đầy một năm kể từ khi quỹ tăng trưởng 4,6 tỷ USD lần trước hoàn tất huy động, Founders Fund của Peter Thiel đã gần như hoàn thành quỹ mới khoảng 6 tỷ USD “Growth IV”. Theo báo cáo, khoảng 1,5 tỷ USD trong số đó đến từ các đối tác của Founders Fund tự bỏ túi, đồng thời thu hút nhiều tổ chức và nhà đầu tư theo đuổi, nhu cầu đặt mua từ các LP bên ngoài đã vượt quá khả năng của quỹ.
Ngoài lý luận về quyền thương lượng mạnh mẽ của các quỹ hàng đầu, như một dạng vốn mang tính ý thức hệ rõ nét nhất của Thung lũng Silicon, việc huy động vốn của Founders Fund lần này còn thể hiện một tuyên ngôn: AI, công nghệ quốc phòng, hàng không vũ trụ và “năng lực quốc gia” đang trở lại trung tâm của vốn đầu tư.
Điểm đặc biệt của Founders Fund là họ tích hợp một hình dung rõ ràng về công nghệ liên quan đến chính trị vào thực tiễn đầu tư. Từ SpaceX, Palantir, Anduril đến Stripe, OpenAI, họ xây dựng một danh mục kết hợp khả năng nền tảng quốc gia và công nghệ nền tảng, có thể trực tiếp tích hợp vào năng lực quốc gia, trở thành một phần của an ninh, tình báo, hàng không vũ trụ, công nghiệp và hạ tầng.
“Quay về nguyên bản”: Sự tái hiện mô hình quốc gia công nghệ kiểu Chiến tranh Lạnh
Trong những năm gần đây, giới tinh hoa công nghệ Thung lũng Silicon hướng về phía cánh hữu trở thành xu hướng mới. Đặc điểm nổi bật của nhóm tech-right (cánh hữu công nghệ) này thường bao gồm niềm tin vào việc tiến bộ công nghệ, vốn và các tinh hoa có năng lực cao nên dẫn dắt hướng đi của xã hội, đồng thời phản cảm với văn hóa chính trị tiến bộ, ghét sự quản lý chặt chẽ, và ngày càng sẵn sàng liên kết công nghệ với sức mạnh quốc gia.
Nhiều người mô tả hiện tượng này như là sự “xâm lấn” của Thung lũng Silicon vào Pentagon. Nhưng thực tế, Thung lũng Silicon và bộ máy nhà nước Mỹ chưa từng thực sự tách rời, chỉ là mối quan hệ này đang trở nên rõ ràng hơn ngày nay.
Trong kỷ nguyên Internet, công chúng thường tưởng tượng Thung lũng Silicon như một huyền thoại về garage của các thiên tài công nghệ, chống lại bộ máy quan liêu, chống chính phủ, và phát triển hoàn toàn dựa vào thị trường tự do. Nhưng xét về lịch sử, sự ra đời của Silicon Valley đã mang trong mình gene của ngành quốc phòng, công nghiệp quân sự và hệ thống nghiên cứu quốc gia.
Vào thập niên 1960, Fairchild Semiconductor giúp Mỹ trở thành nhà lãnh đạo trong khám phá không gian và cuộc cách mạng máy tính.
Trong thời kỳ Chiến tranh Lạnh, các trường đại học hàng đầu như Stanford đã nhận nhiều dự án nghiên cứu liên quan đến quốc phòng, các công ty điện tử khởi nghiệp liên quan chủ yếu phục vụ quân đội và chính phủ. Do đó, sự đổi mới và phát triển của ngành công nghệ cao ban đầu thực chất gắn chặt với hệ thống an ninh quốc gia Mỹ. Ví dụ, nguồn gốc của Internet hiện đại bắt nguồn từ các dự án của Cục Nghiên cứu và Phát triển Quốc phòng cao cấp (DARPA) trong thập niên 1960.
Thêm vào đó, yêu cầu về tiêu chuẩn và mua sắm của chương trình Apollo của NASA đã thúc đẩy mạnh mẽ sự đổi mới và trưởng thành của công nghệ chế tạo mạch tích hợp, giúp giảm giá thành nhanh chóng sau khi công nghệ này trở nên hoàn thiện. Nói cách khác, các chip ban đầu không phải tự nhiên chứng minh giá trị trong thị trường dân dụng rồi mới vào hệ thống quốc gia, mà chính nhu cầu của nhà nước đã nâng đỡ chúng, rồi sau đó mới thương mại hóa.
Đây chính là lý do vì sao người ta gọi việc Peter Thiel và các đồng minh của ông ngày nay đang xây dựng lại “mô hình quốc gia công nghệ kiểu Chiến tranh Lạnh” như vậy. Sự khác biệt là, thời kỳ Chiến tranh Lạnh, các nhân vật chính chủ yếu là các phòng thí nghiệm chính phủ, DARPA, NASA và các nhà thầu truyền thống; còn ngày nay, các nền tảng công nghệ quân dân do vốn mạo hiểm hỗ trợ đã trở thành nhân tố mới. Bộ Quốc phòng Mỹ không rút lui, mà chủ động chuyển giao nguồn sáng tạo cho hệ thống công nghệ thương mại.
Và Peter Thiel sớm hơn và rõ ràng hơn phần lớn các quỹ đầu tư mạo hiểm (VC) trong việc đón nhận xu hướng này. Founders Fund không phải mới bắt đầu đầu tư vào công nghệ quốc phòng gần đây, mà đã là nhà đầu tư tổ chức của Palantir – “vũ khí AI” của Thiel (ông cũng là đồng sáng lập Palantir). Họ còn là nhà hỗ trợ chính của công ty AI quốc phòng Anduril, năm ngoái, dẫn đầu vòng gọi vốn 1 tỷ USD, giúp công ty này đạt định giá 30,5 tỷ USD và huy động 2,5 tỷ USD.
Trong khi đó, SpaceX, với khả năng thương mại hóa hàng không vũ trụ, vệ tinh quân sự, liên lạc chiến trường và khả năng phóng, là ví dụ điển hình của vốn tư nhân bắt đầu thâm nhập hạ tầng quốc gia then chốt. SpaceX có thể nhận các hợp đồng lớn từ NASA, Cục Tình báo Quốc gia Mỹ, đồng thời mở rộng thị trường dân dụng qua dịch vụ phóng, vệ tinh thương mại, mạng Starlink, xây dựng một mạng lưới thương mại toàn cầu. Đặc biệt, Starlink không chỉ cung cấp dịch vụ liên lạc cho vùng xa xôi, hàng hải, hàng không, mà còn thực tế đảm nhận vai trò hạ tầng liên lạc cơ bản trên chiến trường Ukraine.
Sự phân hóa trong nội bộ phe cánh hữu công nghệ
Trong nhóm tech-right, a16z (Andreessen Horowitz) cũng giữ vị trí quan trọng, đặc biệt trong thị trường vốn, với vòng gọi vốn 15 tỷ USD đầu năm nay, thu hút gần 18% vốn đầu tư mạo hiểm toàn nước Mỹ.
Trong những năm gần đây, a16z đã rõ ràng chuyển hướng sang cánh hữu, không còn chỉ tập trung vào quỹ internet tiêu dùng, mà còn bắt đầu dùng “lợi ích quốc gia” làm ngôn ngữ đầu tư. a16z còn thành lập riêng một mảng “Động lực Mỹ” nhằm đầu tư vào các công ty hỗ trợ lợi ích quốc gia, bao gồm quốc phòng, sản xuất, chuỗi cung ứng, giáo dục, nhà ở, an ninh công cộng.
Tuy nhiên, nếu xếp Thiel và Marc Andreessen của a16z vào cùng một phe, thì thực tế có thể che lấp các khác biệt nội tại, vì hai bên có xu hướng khác nhau rõ rệt.
a16z vẫn mang màu sắc của chủ nghĩa tăng tốc công nghệ, không phải chủ nghĩa dân tộc tinh hoa kiểu Thiel. Andreessen tập trung vào vấn đề quản lý quá chặt, sự cản trở đổi mới, và xây dựng nước Mỹ. Do đó, a16z đầu tư mạnh vào AI, crypto, phần mềm doanh nghiệp, công nghệ sinh học, quốc phòng – như thể họ đang đặt cược vào “làn sóng công nghệ” nói chung, chứ không thiên về an ninh quốc gia, địa chính trị hay các nền tảng cao cấp như Thiel.
Theo một báo cáo của Reuters năm ngoái, a16z còn dự định huy động một quỹ AI siêu lớn 200 tỷ USD, nhằm bắt kịp xu hướng toàn cầu trong việc phân bổ vốn cho các công ty AI của Mỹ. Trong khi đó, Thiel và Founders Fund lại tập trung vốn vào một số ít “công ty đẳng cấp văn minh”, sẵn sàng rót tiền liên tục cho các “ngôi sao” chiến thắng.
Đây chính là điểm khác biệt lớn nhất giữa hai hướng đi. a16z tin tưởng vào việc mở rộng tự do công nghệ, còn Thiel tin vào việc hình thành các công ty chiến lược công nghệ có khả năng chi phối, dựa trên nền tảng chính trị khác biệt rõ rệt. “Để tạo ra và chiếm hữu giá trị bền vững, doanh nghiệp nên theo đuổi độc quyền”, đường lối của Thiel luôn mang đậm ý thức hệ tinh hoa, thậm chí là thẳng thừng. Trong đầu tư, ông không chỉ muốn tăng trưởng, mà còn thích những doanh nghiệp có thể giảm cạnh tranh về cấu trúc, nâng cao rào cản gia nhập, kiểm soát các nút then chốt.
Chính vì vậy, mối quan hệ mật thiết giữa phe cánh hữu công nghệ và phong trào MAGA (Make America Great Again) rất dễ bị tổn thương. Căn cứ của họ đều phản đối các thể chế truyền thống, ghét bỏ các quy định và chính trị văn hóa của đảng Dân chủ gần đây, đồng thời đều sẵn sàng xem “cạnh tranh lớn mạnh”, “tái công nghiệp Mỹ”, “xây dựng năng lực quốc gia” là ngôn ngữ chung.
Tuy nhiên, sự khác biệt giữa giới tinh hoa và dân túy cũng rõ ràng và khó có thể xóa nhòa. Cơ sở xã hội của phong trào MAGA thiên về chủ nghĩa bảo hộ dân tộc, chống di cư, chống toàn cầu hóa. Trong khi đó, các nhà đầu tư công nghệ như đại diện của phe tech-right lại phụ thuộc vào di cư công nghệ cao, mạng lưới nhân tài toàn cầu và dòng vốn xuyên quốc gia. Khi chính quyền Trump nâng cao chi phí H-1B và siết chặt kiểm tra, thực chất là gây tác động trực tiếp đến các công ty công nghệ Mỹ, vì họ rất dựa vào kỹ sư đến từ Ấn Độ, Trung Quốc và toàn cầu trong cuộc đua AI.
Vấn đề AI còn làm rõ hơn những rạn nứt này. Phe tech-right xem AI là động lực trung tâm của tăng trưởng và cạnh tranh quốc gia Mỹ, phản đối các quy định và giới hạn an ninh. Trump cố gắng hạn chế quy định AI của các bang bằng nguồn ngân sách liên bang, phù hợp với sở thích của phần lớn vốn công nghệ này. Nhưng tầng lớp cơ sở của MAGA lại có thái độ không đồng nhất về AI, vừa lo sợ mất việc làm, vừa không tin tưởng vào văn hóa và quyền lực của các ông lớn Silicon Valley.
Phần thưởng đổi mới công nghệ ngày càng xa tầm với của người bình thường
Gần đây, ngoài việc Founders Fund bị tiết lộ sẽ huy động quỹ 6 tỷ USD, các công ty đầu tư mạo hiểm như General Catalyst cũng đang chuẩn bị huy động khoảng 10 tỷ USD. Trong khi các quỹ hàng đầu liên tục huy động vốn khổng lồ, điều này phản ánh xu hướng thực tế hơn: vốn và công nghệ ngày càng tập trung vào một số ít nền tảng hàng đầu. Theo FT, năm 2024, hơn một nửa nguồn vốn huy động của Mỹ sẽ chảy vào chỉ chín tổ chức, số lượng các quỹ hoạt động cao hơn so với đỉnh điểm năm 2021 hơn 25%.
Điều này dẫn đến hai hệ quả: một là, hệ sinh thái khởi nghiệp ngày càng tập trung; hai là các công ty công nghệ tiềm năng cao ngày càng rút lui khỏi thị trường công khai.
Một mặt, các quỹ hàng đầu ngày càng có khả năng giữ vững các công ty hàng đầu trong danh mục của mình, vòng gọi vốn tiếp theo đòi hỏi vốn lớn hơn, khiến số lượng nhà đầu tư đủ khả năng tham gia vòng sau ngày càng ít. Mặt khác, các kỳ lân lớn như Databricks, Stripe, SpaceX, OpenAI đều tìm cách duy trì hoạt động dài hạn trong thị trường tư nhân, gọi vốn qua các đợt “IPO tư nhân”. Nói cách khác, mà không cần phải công khai, các công ty này có thể mở rộng quy mô dựa vào nguồn vốn lớn từ các đợt huy động tư nhân, vốn trước đây chỉ có thể thực hiện qua thị trường thứ cấp.
OpenAI đang chuẩn bị cho đợt IPO lớn nhất trong lịch sử, với định giá có thể gần 1 nghìn tỷ USD
Do đó, các đợt mở rộng định giá ban đầu ngày càng bị các thị trường tư nhân hấp thụ nhiều hơn, thời điểm định giá công khai dành cho nhà đầu tư phổ thông ngày càng muộn hơn. Nhiều công ty công nghệ vĩ đại sau khi lên sàn vẫn đạt phần lớn giá trị thị trường. Nếu kéo dài thời gian, thì nhìn chung, các quỹ đầu tư mạo hiểm Mỹ cũng chưa thể vượt mặt chỉ số Nasdaq.
Điều này có nghĩa là, trong tương lai, nhà đầu tư phổ thông có thể chỉ tham gia vào các giai đoạn muộn hơn, tăng trưởng chậm hơn; còn các đợt bùng nổ lợi nhuận ban đầu ngày càng bị đẩy ra khỏi thị trường công khai.
Chưa dừng lại ở đó. Khi các công ty này không còn chỉ cung cấp ứng dụng dành cho người tiêu dùng nữa, mà trở thành nền tảng dữ liệu quốc gia, phần mềm chính phủ hoặc mạng lưới vệ tinh, dần dần trở thành một phần của hệ thống thể chế và hạ tầng, thì vấn đề không còn chỉ là nhà đầu tư phổ thông có thể chia sẻ lợi ích tăng trưởng hay không, mà còn là liệu vốn tư nhân có đang chiếm lĩnh các giao diện vận hành quốc gia và xã hội trong tương lai với trách nhiệm công cộng hạn chế hơn.
Ví dụ rõ nhất là Palantir, hoạt động của họ gần đây liên tục tăng trưởng, phần lớn dựa trên các hợp đồng chính phủ. Doanh nghiệp có quyền bán phần mềm cho chính phủ, nhưng khi nền tảng của họ thâm nhập sâu vào các hệ thống nhạy cảm của quân đội, tình báo, thi hành luật di cư, thì vấn đề quản trị công cộng trở nên phức tạp hơn. Người dân băn khoăn không rõ, chính phủ mua sắm chỉ là công cụ, hay đang dần chuyển giao khả năng quản trị, cấu trúc dữ liệu và quy trình ra quyết định cho các nền tảng tư nhân.
Vì vậy, điều đáng cảnh báo không phải là một “thế lực bí ẩn” kiểm soát từ hậu trường, mà là sự tập trung vốn, nền tảng năng lực quốc gia và việc công nghệ bị điều chỉnh chậm lại. Và Peter Thiel không đơn thuần đặt cược vào các kỳ lân tiếp theo, mà còn đặt cược vào cấu trúc quyền lực của Mỹ trong tương lai, dựa trên các nền tảng công nghệ do tư nhân phát triển ngày càng nhiều.
Quá trình này chưa chắc dẫn tới một “bạo chúa công nghệ” mất kiểm soát, nhưng ít nhất sẽ khiến xã hội dân chủ đối mặt với một câu hỏi khó hơn: khi hạ tầng, năng lực quốc gia và lợi ích của vốn bị liên kết chặt chẽ hơn, ai còn đủ khả năng thể chế để kiểm soát chúng trước khi vượt quá giới hạn?
